بررسی خاطرات زندگی سنتی در دهدشت نشان میدهد که جامعه گذشته، علیرغم فقر امکانات، از سرمایه اجتماعی و فرهنگی غنی برخوردار بوده است. ساختار معیشتی مبتنی بر دامداری، همبستگی خانوادگی، آیینهای جمعی و واژگان بومی، بخشی از میراث فرهنگی ارزشمند منطقه محسوب میشود که ثبت و مستندسازی آن برای نسلهای آینده ضروری است.
صدای جنوب:
گزارش زندگی سنتی و اصطلاحات لری در گذشته شهر دهدشت
بر اساس خاطرات سیدابوصالح دانشفر
بهمنماه ۱۴۰۴
این گزارش بر پایه خاطرات شفاهی و تجربیات زیسته استاد سیدابوصالح دانشغر ، به توصیف شیوه زندگی سنتی مردم دهدشت در دهههای گذشته میپردازد؛ دورانی که ساختار شهری به شکل امروزی وجود نداشت و معیشت مردم عمدتاً بر دامداری و کشاورزی استوار بود. همچنین در این گزارش به برخی اصطلاحات متداول زبان لری در حوزه دامداری و زندگی اجتماعی اشاره شده است.
۱. وضعیت سکونت و بافت جغرافیایی
در گذشته، محدوده فعلی شهر دهدشت فاقد ساختمانهای مدرن و زیرساختهای شهری بود. محل کنونی پارک جنگلی و دامنه نورالشهدا، زمینی هموار و سرسبز محسوب میشد که خانوادهها در آن با برپایی «بِهون» (چادر سیاه) یا «کومه» (ساختهشده از نی و حصیر) سکونت میکردند.
در محدوده فعلی امامزاده اقامیر نیز تنها قبری ساده وجود داشت و خبری از بنای کنونی نبود. با بارشهای زمستانی، دامنه تپهها سرسبز میشد و شرایط مناسبی برای استقرار فصلی خانوارها فراهم میگردید.
خانوادهها به صورت گروهی و در قالب «مال» مستقر میشدند که معمولاً به نام بزرگ خاندان شناخته میشد.
۲. ساختار اقتصادی و معیشتی
۲-۱. دامداری
شغل اصلی مردم دامداری بود و دارایی خانوادهها شامل بز، گوسفند، گاو، خر، مرغ و خروس میشد. تولید فرآوردههای لبنی مانند شیر، ماست، کره، روغن حیوانی، کشک و قارا از مهمترین منابع تغذیه و درآمد محسوب میشد.
به دلیل کمبود علوفه در منطقه، کوچ فصلی به مناطق سردسیری (ییلاق) در اوایل بهار انجام میگرفت. این کوچ با هدف استفاده از مراتع سرسبز و افزایش تولید لبنیات صورت میگرفت.
۲-۲. کشاورزی
کشت گندم و برداشت آن نیز بخش مهمی از فعالیتهای اقتصادی بود. زنان علاوه بر امور خانه، در فرآوری پشم و موی دام و بافت قالی، گبه، خورجین و هور نقش فعالی داشتند.
۳. اصطلاحات لری مرتبط با دامداری و زندگی سنتی
در میان مردم اصطلاحات متعددی رواج داشت که هر یک بیانگر بخشی از نظام معیشتی و اجتماعی بود. برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
شوکه: چرای دام در نیمهشب برای افزایش تغذیه و تولید شیر.
اَرِن: ریختن نمک بر سنگها جهت تأمین مواد معدنی دام.
تِری: بستن پای دام به میخ ثابت برای جلوگیری از دور شدن در شب.
قاش: فضای مشترک بین چند خانه جهت استراحت شبانه دامها.
هوشا (اوشا): محوطه محصورشده برای نگهداری امن برهها و بزغالهها.
مندال: گروهی از برهها و بزغالههای کوچک که جداگانه به چرا برده میشدند.
چَمَتُر: مشک مخصوص تهیه دوغ و کره که با تکاندادن ماست در آن، کره استخراج میشد.
کاسه همسایهای: رسم تقسیم غذا با همسایگان پیش از مصرف خانوادگی.
باروزی: وسایل و تدارکات ارسالی از خانواده داماد به خانواده عروس پیش از مراسم عروسی.
گاوگَا: نوعی ازدواج متقابل میان دو خانواده برای تحکیم پیوند خویشاوندی.
۴. آیینها و رسوم اجتماعی
۴-۱. همیاری و همدلی
رسم «کاسه همسایهای» نشاندهنده سطح بالای همبستگی اجتماعی بود. خانوادهها هنگام پخت غذا، بخشی از آن را میان همسایگان توزیع میکردند.
۴-۲. آیین طلب باران
در زمان تأخیر بارشهای پاییزی، نوجوانان و جوانان شبانه با خواندن اشعار محلی از خداوند طلب باران میکردند؛ از جمله:
«یالله یالله بارونی، حونه عیال دارونی»
۴-۳. مراسم عروسی
در عروسیها پذیرایی به صورت سنتی و گروهی انجام میشد. مهمانان به صورت چهار نفره از یک سینی مشترک استفاده میکردند. این مراسمها همراه با موسیقی محلی و شور جمعی برگزار میشد.
۵. شرایط زندگی و امکانات
دارایی یک خانواده معمولاً محدود به موارد زیر بود:
چند تخته نمد و لحاف
جاجیم، گبه یا قالی کوچک
ظروف ساده فلزی
مشک آب، چمتر، ملار
سهپایه، پاتیل، سینی
تعداد محدودی دام
برق، تلویزیون و امکانات مدرن وجود نداشت. روشنایی شب با چراغ نفتی (لاله) تأمین میشد و کودکان برای انجام تکالیف در نور کم مطالعه میکردند.
۶. وضعیت اجتماعی و فرهنگی
با وجود کمبود امکانات مادی، روابط انسانی بر پایه احترام، همدلی، مرام و مسئولیتپذیری استوار بود. همبستگی طایفهای و مشارکت اجتماعی نقش مهمی در حفظ انسجام جامعه داشت.
زندگی ساده اما سرشار از صمیمیت و تعاون بود و بسیاری از ارزشهای اخلاقی در بستر همین سادگی شکل گرفته بود.
نتیجهگیری
بررسی خاطرات زندگی سنتی در دهدشت نشان میدهد که جامعه گذشته، علیرغم فقر امکانات، از سرمایه اجتماعی و فرهنگی غنی برخوردار بوده است. ساختار معیشتی مبتنی بر دامداری، همبستگی خانوادگی، آیینهای جمعی و واژگان بومی، بخشی از میراث فرهنگی ارزشمند منطقه محسوب میشود که ثبت و مستندسازی آن برای نسلهای آینده ضروری است.
